8 Aralık 2009 Salı

Yün

Koyun MÖ 8000 ila 7500 gibi bir tarihte Kuzey Mezopotamya’da evcilleştirildi, buradan dünyaya yayıldı: bu işin hep bilinen kısmı. Meğer o koyunların bildiğimiz anlamda yünü yokmuş; baharda dökülen bir tür kısa yapağısı varmış. İnsanların bundan faydalandığına dair bir belirti yok. Uzun tüylü koyun cinsi MÖ 3500 dolayında Kafkasya’nın kuzeyinde bir yerlerde zuhur etmiş: bir cins GDO imiş yani. Yün dokuma işi ancak bu tarihten sonra başlamış. Mesela en eski Sümerlerin Aşağı Mezopotamya’da bildiği tek kumaş cinsi keten iken, MÖ 3350 dolayında yünle tanışmışlar.

Bu kadarcık bir bilgiden, bakın diller tarihi hakkında ne sonuç çıkıyor.

Hintavrupa dillerinin çoğunda yün anlamına gelen kelime ortak. Özgün sözcüğün *wlna olması gerekiyor. Baştaki /w/yi yutan dillerden Yunancada lênos, Latincede lâna olmuş; normal. L’yi /r/ye çeviren Hint-İran dillerinden Avesta dilinde varınâ, Sanskritçede arnâ olması da normal. En eski Alman dillerinde wolla ve wulla görülüyor, İngilizce wool oradan. Litvanya dilinde vílna imiş, memleketin başkenti “Yünkent” demek. Bugünkü Çekçe, Sırpça vs’nin atası olan Eski Slav dilinde vlna yün. Bizim Galler ülkesi dediğimiz Wales dilinde gwlan diyorlar, ki modern telaffuzda /flan/ okunur; bildiğimiz flanel ve fanila oradan gelir.

Aradaki detaylara takılmayalım diye ince analize girmiyorum. Yoksa neden Yunancası /ê/, Latincesi /â/, yahut neden Latince lana Fransızcada laine olur, hepsinin gayet ayrıntılı açıklaması var.

Bundan ne sonuç çıkar? Şu: demek ki yünün ilk icat edildiği MÖ 3500 yıllarında Hintavrupa Anadili dediğimiz kayıp dil canlıymış, tek dilmiş, henüz lehçelere bölünmemiş. Şık, değil mi?

Kime ne Hintavrupa dilinin yaşından demeyin sakın. Akademik âlemde ikiyüz seneden beri bu konuda ne kadar kan dökülmüş, bilseniz dudağınız uçuklar.

*

Has Türkçe olan *yunğ > yuŋ > yün sözcüğü hakkında bir fikrim yok. Acaba yun- (yıkanmak) veya yum- (yumak veya yumru olmak) fiilleriyle ilgili olabilir mi? Moğolca cuŋgag “saç kitlesi, yapağı” demekmiş. Sözcük başında Moğolca /c/ Batı Türkçesinde /y/ye karşılık gelir. Yumak = yuŋak? Mantıklı duruyor.

Sevan Nişanyan - 2009.12.05 - Taraf Gazetesi

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder