22 Temmuz 2009 Çarşamba

Din kelimesi...

Eski Babil ve Asur dilinde dînu 1) yargı, mahkeme kararı, hüküm, 2) yasa, kanun, hukuk, 3) dava, özellikle haklı dava, birisine karşı ileri sürülebilen hak, 4) mahkeme. Ta MÖ 2300’lerden itibaren kaydedilmiş. Komşu dillere de geçip yerleşmiş. Hititçede, Aramicede bol bol geçen bir kelime. İbranicede dîn halen yargı ve mahkeme anlamında kullanılıyor. Dâna yargıladı, dava etti; bêth dîn (yargı evi) Yahudi şer’i hükümlerine göre yargılayan mahkeme.

Aramice aynı kökten mdînat “yargı erki” ya da “yargı çevresi”. Yani bizim kaza dediğimiz şeyin ta kendisi: bir yargıcın hüküm sahibi olduğu alan, İngilizcesi jurisdiction. Arapça medine’nin mutlaka Aramice bir alıntı olması lazım, çünkü a) bu tür “üst kültür” kelimelerinin çoğu Arapçaya kuzeydeki amcaoğullarından gelmiş, b) Arapçada BU anlamda d-y-n fiili kullanılmıyor. Arapların Medine dediği yer de bildiğimiz türde kentten çok, büyücek bir vahaya yerleşik bir tür aşiretler konfederasyonu imiş. Hukuki bir birlik yani.

Arapça eşdeğer fiil dâna, yadînu, masdarı deyn: 1) birine veya bir şeye boyun eğme, 2) borç, borçlanma. Çoğulu duyûn, bizde de kullanılır. Duyûn-ı umumiye = kamu borçları. İslami kaynakların hangisine bakarsanız dîn de bu kökten gelir derler. Dîn = bir yasaya veya hükme boyun eğme. Mantıklı da görünüyor, normal.

Ancak işin çetrefil tarafı şu. Eski İran’da İslamiyetten önce en az 1300 sene hüküm süren Zerdüşt dininin, yani ateşperestliğin, yani mecusiliğin Eski Farsça adı da dîn. Farsçada ta eskiden beri “kutsal ibadet ve inanç sistemi” için bu kelime kullanılmış. Zerdüşt kutsal metinlerinin dili olan Avesta’da (ki Farsçadan ayrı bir arkaik İran dilidir) daena diye geçiyor; Avestaca /ae/ çiftseslisi Farsçada daima /ê/ veya /î/ olur.

Eski İran dilleri Sami kökenli değil, apayrı bir yerden gelmiş. Bu tesadüf müdür? Yoksa bilinemeyecek kadar eski bir tarihte İranlılar da bu kelimeyi Ortadoğu’daki Sami komşularından (mesela Babillilerden) mi ödünç aldılar, orası meçhul.

İslami değil de Avrupai kaynaklara baksanız, Arapça dîn’in Farsçadan alıntı olduğu yazarlar. Unutmayın ki bir “devlet dini” kavramını dünya tarihinde ilk kez ciddi bir şekilde uygulamaya koyanlar İran’daki ateşperest Sasanilerdi. Aynı Sasaniler Hz. Muhammed’in çocukluk ve gençlik yıllarında bir ara bütün Arabistan’a da hâkim olmuşlardı. Bir iz bırakmış olmalılar.


Sevan NİŞANYAN - 2009.07.17 - Taraf Gazetesi

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder